Żołnierze wyklęci – okres PRL i III RP

Z racji tego, że w przestrzeni publicznej rozgorzała na nowo dyskusja na temat żołnierzy wyklętych (de facto byli to żołnierze AK działający w powojennej kospiracji), warto by przypomnieć kim byli, co robili i jaką pamięć po sobie pozostawili nasi bohaterowie.

Okres Rzeczypospolitej (1944-1952)

Żołnierze wyklęci zwani również żołnierzami niezłomnymi, byli działaczami antykomunistycznego podziemia po 1945 r. Ten ruch partyzancki miał na celu doprowadzić po wojnie do odzyskania przez Polskę niepodległości i odbudowanie aparatu państwowego. Stawić opór sowietyzacji Polski i podporządkowaniu jej ZSRR (Józefowi Stalinowi), prowadzić walkę z sowieckimi służbami bezpieczeństwa NKWD i podporządkowanymi im służbami w Polsce. Liczbę członków wszystkich grup konspiracyjnych i organizacji szacuje się na około 300 tys. osób.

Wkroczenie Armii Czerwonej, Smiersz, NKWD i UB

W czasie akcji Burza armia sowiecka często korzystała z pomocy oddziałów Armii Krajowej do walki z Niemcami. Po zakończeniu walk akowcy byli rozbrajani, osadzani w obozach filtracyjnych, z których trafiali do organizowanego przy Armii Czerwonej Wojska Polskiego, bądź byli deportowani w głąb ZSRR. Frontowym jednostkom towarzyszyły pododdziały kontrwywiadu wojskowego OKR Smiersz oraz jednostki NKWD i NKGB, których zadaniem było aresztowanie niepodległościowych działaczy.

Cytat z pamiętnika kpt. Zdzisława Brońskiego ps. Uskok dotyczyły wydarzeń na Lubelszczyźnie jesienią 1944 roku:

Rozpoczęły się masowe aresztowania. W Lublinie, Lubartowie i we wsiach pojawiły się oddziały sowieckie NKWD i przy pomocy miejscowych szubrawców wyłapywano ludzi podług sporządzonych list. Aresztowanych traktowano jak najgorzej i odwożono w niewiadome miejsca. Rodzinom odmawiano jakichkolwiek informacji i udzielania pomocy. Po dokonaniu aresztowań żadne władze nie przyznawały się, że coś podobnego miało miejsce. Gdy ktoś z rodziny zbyt natrętnie prowadził poszukiwania, najczęściej też przepadał (…). Po jednej fali aresztowań przyszły następne. W okolicy aresztowanych liczono na setki. Brano i takich, którzy nie należeli do żadnej organizacji i w ogóle nie brali udziału w życiu społecznym. Brano ludzi z powodów absolutnie nieznanych. Z czynniejszych członków AK, BCh i NSZ nie wzięto tylko tych, którzy zdołali się wymknąć.

Na terenie tzw. Polski Lubelskiej w drugiej połowie 1944 r. aresztowano ok. 20-25 tys. osób głównie przez funkcjonariuszy NKWD i UB. Terror, który opanował ziemie wyzwolone spod okupacji niemieckiej, spowodował masowe ucieczki z miejsc zamieszkania i ukrywania się. Po styczniu 1945 sowiecki terror objął zasięgiem całą Polskę. Dnia 19 stycznia 1945 r. rozwiązano AK – rozkaz wydał komendand główny gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek”, jednocześnie wydał tajny rozkaz, aby dowódcy AK nie ujawniali się, zachowali zakonspirowane sztaby i sieć radiową. Podczas okupacji niemieckiej równolegle do AK utworzono sieć konspiracyjną o charakterze elitarnym, kadrowym, celem przygotowania do działań pod okupacją sowiecką. Budowę struktur tej organizacji o kryptonimie NIE (Niepodległość) prowadził gen. August Emil Fieldorf „Nil”. Prace budowania struktur zaprzestano i rozwiązano wiosną 1945 na skutek prowadzonych masowych aresztowań przez NKWD.

Gen. bryg. August Emil Fieldorf, budował struktury organizacji NIE, powołanej do stawienia oporu okupacji radzieckiej, ofiara mordu sądowego w 1953 r. /Wikipedia/
Gen. bryg. August Emil Fieldorf, budował struktury organizacji NIE, powołanej do stawienia oporu okupacji radzieckiej, ofiara mordu sądowego w 1953 r. /Wikipedia/

W Rzeszowskiem w 1944 wśród bagien Kraskowa Włodawskiego zorganizowano obozy koncentracyjne dla oficerów AK i działaczy polskich z okresu okupacji niemieckiej. Pod Siedlcami w miejscowości Kruślin NKWD zorganizowało obóz koncentracyjny w dołach głębokich na 8 m gdzie woda sięgała do kolan. Szacuje się, że do obozów pracy na Syberii trafiło około 50 tys. Polaków, a przynajmniej 100 tys. trafiło do obozów utworzonych w Polsce. Przykładowe raporty:

W Lubartowie pod Lublinem jest obóz dla oficerów AK oraz oficerów armii Żymierskiego, którym udowodniono przynależność do AK, lub inne „przestępstwa” polityczne. W obozie jest około sześć tysięcy oficerów. Obóz jest kierowany i dozorowany przez NKWD. Warunki higieniczne, odżywianie i traktowanie fatalne. Co kilka dni wywozi się większą partię więźniów w niewiadomym kierunku.

Berlingowcy i NKWD stosują niesłychany terror do ludności polskiej. Grabieże, mordy, gwałty. Dnia 7.3. spalono wieś Futy, pow. Ostrów Mazowiecki. Ludność wymordowano. Dzieci i kobiety żywcem rzucano w ogień.

Rząd lubelski i NKWD walczą bezwzględnie z każdym, kto nie współpracuje. Terror wzmaga się, przepełnione więzienia. Liczne obozy koncentracyjne. Największe: Rembertów, Sikawa koło Łodzi i Mysłowice.

Dnia 28.V, do obozu w Rembertowie przywieziono ok. 100 więźniów politycznych z Białegostoku. Obecnie w obozie umiera z głodu 13–15 osób dziennie. Ciała chowa się w lesie, na mogiłach sadzi się drzewa, by nie było śladu.

Na terenie Polski poza AK działały jeszcze inne niezależne organizacje konspiracyjne: Wielkopolska Samodzielna Grupa Operacyjna Warta, Konspiracyjne Wojsko Polskie działające w Polsce centralnej i na Śląsku oraz Ruch Oporu Armii Krajowej, prowadzący walkę na północnym Mazowszu.

List gończy za dowódcą oddziału NSZ na pograniczu Mazowsza i Podlasia, zdradzonym i zabitym przez żołnierzy KBW w marcu 1952 r.
List gończy za dowódcą oddziału NSZ na pograniczu Mazowsza i Podlasia, zdradzonym i zabitym przez żołnierzy KBW w marcu 1952 r. /AN/

Episkopat Polski a komuniści

W 1949 r. władze komunistyczne rozpoczęły represyjny stalinowski kurs w zwalczaniu Kościoła katolickiego w Polsce. Dnia 14 marca 1949 rząd wydał oświadczenie dotyczące stosunków z Kościołem. Polityka władz miała spowodować podziały w szeregach duchowieństwa (na złych i dobrych biskupów) i doprowadzić do erozji postawy Episkopatu. Dnia 5 sierpnia 1949 władze komunistyczne wydały dekret „o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych” w konsekwencji czego 23 stycznia 1950 władze ogłosiły ustanowienie komisarycznego zarządu nad organizacją dobroczynną Caritas (prowadziła 900 przedszkoli, setki świetlic, żłobków, internatów, przychodni aptekarskich itp.). Zarząd przymusowy nad organizacją objął przedstawiciel popieranego przez władze ruchu „księży patriotów” (przychylnych władzy komunistycznej) ks. Andrzej Lemparty. Dnia 30 stycznia 1950 Konferencja Episkopatu Polski w Krakowie wystosowała list protestacyjny do rządu rezygnując z odpowiedzialności za przejętą organizację. Władze komunistyczne zorganizowały zjazd 1200 „księży patriotów” na Politechnice Warszawskiej, gdzie wielu księży pod dyktando ukrytej za kulisami Julii Brystigierowej, wygłosiło napastliwe przemówienie pod adresem zbuntowanych biskupów. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego zarekwirowało kopie listu protestacyjnego Episkopatu, przeznaczone do odczytania z ambon. Próby wpłynięcia przez prymasa Stefana Wyszyńskiego na Bolesława Bieruta nie przyniosły pożądanego skutku. Reakcją władz było ogłoszenie wrogości Kościoła wobec Polski Ludowej, a to w konsekwencji doprowadziło do porozumienia stron. Kościołowi bowiem zależało na prowadzeniu pracy duszpasterskiej, a władzy komunistycznej na poparciu Kościoła dla zachodzących zmian w Polsce. Porozumienie Kościoła Polskiego spotkało się z dezaprobatą papieża Piusa XII, który prowadził antykomunistyczną politykę.

Brzmienie jednego z punktów porozumienia:

„Kościół katolicki, potępiając zgodnie ze swymi założeniami każdą zbrodnię, zwalczać będzie również zbrodniczą działalność band podziemia oraz będzie piętnował i karał konsekwencjami kanonicznymi duchownych, winnych udziału w jakiejkolwiek akcji podziemnej i antypaństwowej.”

Pozostałe postulaty: Porozumienie Państwo-Kościół 1950 (Wikipedia)

Pomimo zawartego porozumienia władze komunistyczne nie stosowały się do zawartych postanowień, aby w maju 1950 zdecydować o konfiskacie dóbr kościelnych.

PRL (1952-1989)

Akcje większości oddziałów podziemia antykomunistycznego wymierzone były w oddziały zbrojne UB, KBW, MO. Największą zorganizowaną jednostką prowadzącą regularną walkę z okupantem na terenie powojennej Polski była 6 Wileńska Brygada (WiN).

Pośmiertna fotografia Józefa Franczaka (ps. Lalek), który zginął w walce z SB i ZOMO w 1963 r. na Lubelszczyźnie.
Pośmiertna fotografia Józefa Franczaka (ps. Lalek), który zginął w walce z SB i ZOMO w 1963 r. na Lubelszczyźnie /IPN/

Ostatnim członkiem antykomunistycznego podziemia był Józef Franczak „Lalek”, zginął 18 lat po wojnie, 21 października 1963 r. Większość organizacji ruchu oporu upadło na skutek braku reakcji USA i Wielkiej Brytanii, gwarantów postanowień konferencji jałtańskiej. Narzuconą przez ZSRR władzę w Polsce ustanowiono w wyniku sfałszowanych przez PPR (komunistyczna Polska Partia Robotnicza) wyborów do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r.

Skąd nazwa?

Propaganda PRL określała żołnierzy podziemia niepodległościowego jako bandy reakcyjnego podziemia. Zaś nazwa „żołnierze wyklęci” powstała w 1993, a wywodzi się od tytułu wystawy „Żołnierze Wyklęci – antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 r.” – Leszka Żebrowskiego. Tytuł był odniesieniem do słów zawartych w liście od jednej z wdów żołnierza podziemia.

Odznaczenia i upamiętnienie

W 1995 r. prezydent Lech Wałęsa odznaczył pośmiertnie Orderem Orła Białego Stefana Korbońskiego.

Po długich pracach historyków kolejne odznaczenia z rąk prezydenta Lecha Kaczyńskiego trafiły do następujących żołnierzy podziemia: Łukasz Ciepliński, August Emil Fieldorf, Wincenty Kwieciński, Franciszek Niepokólczycki, Witold Pilecki i Jan Rzepecki.

Od 2011 roku 1 marca świętem państwowym, poświęconym żołnierzom podziemia antykomunistycznego, Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”.

Niedziela 1 marca 2015 – Danuta Siedzikówna ps. Inka, sanitariuszka AK znalazła się wśród kolejnych zidentyfikowanych ofiar komunizmu, których nazwiska ogłosił w niedzielę IPN podczas uroczystości w Pałacu Prezydenckim z udziałem Bronisława Komorowskiego.

Kontrowersje

Do tej pory kwestią sporną są przypadki antysemityzmu i zbrodni na mniejszościach narodowych. Jedną z kontrowersyjnych postaci był Romuald Rajs „Bury” odpowiedzialny m.in. za zbrodnię na białoruskiej ludności w miejscowości Zaleszany, gdzie życie straciło 16 osób, spaleni w domach i od kul.

Miejsca osadzenia więźniów politycznych w Polsce Ludowej 1944-1956
Miejsca osadzenia więźniów politycznych w Polsce Ludowej 1944-1956

Na koniec polecam krótki materiał filmowy „Żołnierze Wyklęci” – Polimaty:

Wasze komentarze:

O tym już wiesz?

IPN: Plan SB skłócenia Lecha Wałęsy z Anną Walentynowicz

Od jakiegoś czasu jesteśmy świadkami rozmaitych prób oczerniania byłego prezydenta i lidera NSZZ Solidarności Lecha …